We love and care for your canals and rivers, because everyone deserves a place to escape.

Hanes ac adeiladu

Pwy adeiladodd y nant yn yr awyr? Wrth gwrs, fel y gŵyr pawb, Thomas Telford yw’r ateb. Ydy hyn yn wir? Ai dim ond athrylith fel fe allai adeiladu’r ddyfrbont uchaf, hiraf a mwyaf ysblennydd yn y DU?

Thomas Telford Thomas Telford

Ond nid prosiect i arddangos athrylith peirianneg sifil oedd hwn. Efallai fod ‘pam’ y cafodd ei hadeiladu yn well esboniad o ‘bwy’ a’i hadeiladodd. Arian caled ac oeraidd oedd wrth wraidd y cynllun. Sicrhau cyflenwadau i ffatrïoedd a ffowndrïau Gogledd Cymru a’r Gororau oedd y nod. A darparu llwybr i’r farchnad ar gyfer y nwyddau diwydiannol a gynhyrchwyd.

Er gwaethaf amheuon sylweddol y cyhoedd

William Jessop engineerDo, fe adeiladwyd y ddyfrbont gan Thomas Telford – un o’i brif lwyddiannau cyntaf ym maes peirianneg sifil. Ond roedd William Jessop (yn y llun), a oedd yn beiriannydd camlesi mwy profiadol, yn cadw llygad barcud arno.

Er gwaethaf amheuon sylweddol y cyhoedd, roedd Telford yn sicr y byddai ei ddulliau adeiladu yn gweithio: roedd eisoes wedi codi o leiaf un ddyfrbont ar ffurf cafn haearn bwrw – dyfrbont Longdon-on-Tern ar Gamlas Amwythig. Gallwch ei gweld mewn cae, ond mae’r gamlas wedi mynd â’i phen iddi ers blynyddoedd.

 

Mawr o ran maint – ond oedd hi’n fawr o ran cost?

Mewn gwirionedd, yr hyn yw’r ddyfrbont yw cafn haearn bwrw wedi’i gynnal 126 troedfedd (38 m) uwchben yr afon ar asennau  bwaog haearn sy’n sefyll ar 18 o bileri gweigion carreg. Lled pob un o’r 19 rhychwant yw 53 troedfedd (16 m). Mae’r cafn ei hun yn:

  • 307m o hyd (1007 troedfedd)
  • 3.7m o led (11.10 troedfedd)
  • 1.60m o ddyfnder (5.25 troedfedd)

Agorwyd y ddyfrbont ar 26 Tachwedd 1805, ar ôl 10 mlynedd o waith dylunio ac adeiladu ar gost o £47,000. (Cost gyfatebol heddiw fyddai £3,410,000). Dychmygwch y gwaith o geisio’i hadeiladu heddiw! Mae prosiectau seilwaith mawr fel HS2 neu’r llwybr glanio yn Heathrow neu Gatwick yn debygol o gostio cannoedd o filiynau. Ond nid oedd rhaid i’n cefndryd yn Oes Fictoria dalu cyflogau ar raddfeydd cyflog heddiw, na rhoi sylw i fesurau diogelwch, rheoliadau newydd a threthi, cyllid ariannu…. ac ati ac ati.

Da chi, dewch i ymweld â’n canolfan ymwelwyr rhad ac am ddim i glywed y stori gyfan am bwy, beth a pham yr adeiladwyd y ddyfrbont – a hyd yn oed rhoi cynnig ar godi model o’r ddyfrbont eich hun!

Pontcysyllte AqueductWyddech chi...?

  • ...fod y mortar yn cynnwys calch, dŵr a gwaed ychen, i roi cryfder i’r mortar yn ôl y sôn
  • ...fod yr haearn bwrw ar gyfer y cafn wedi’i gynhyrchu yn Ffowndri Plas Kynaston gerllaw, yng Nghefn Mawr, a adeiladwyd gan William Hazledine, y bwriwr haearn a’r saer melin o Amwythig
  • ...fod y cafn wedi’i wneud o blatiau haearn bwrw wedi’u hasgellu a’u bolltio at ei gilydd gyda’r uniadau wedi’u sadio â gwlanen Gymreig a chymysgedd o blwm gwyn a gronynnau haearn o wastraff turio
  • ...nad yw’r cafn wedi’i gysylltu i’r bwâu, ond bod clustiau’n cael eu castio i mewn i’r platiau i orchuddio asennau’r bwâu i’w hatal rhag symud
  • ...fod y ddyfrbont wedi ei gadael yn llawn dŵr am chwe mis er mwyn sicrhau ei bod yn dal dŵr cyn gadael i gychod groesi drosti
  • ...fod y llwybr tynnu’n ‘arnofio’ ar y dŵr, ac yn cael ei gario gan bileri haearn bwrw yn y cafn. Mae hyn yn caniatáu i’r dŵr sy’n cael ei ddisodli gan gychod cul i lifo’n rhwydd o dan y llwybr tynnu ac o gwmpas y cwch
  • ...mai dim ond tua 15 cm (6 modfedd) y mae ochrau’r cafnau yn uwch na lefel y dŵr, (llai na dyfnder bwrdd rhydd ar gwch cul gwag), felly mae llywiwr y cwch yn cael yr argraff ei fod ar ymyl dibyn. Mae’r llun anhygoel hwn oddi uchod yn dangos hyn yn glir.

Last date edited: 9 May 2017